Hopmi

Hopmi logo (1921)

De Hollandsche Patent Metaalindustrie

Inleiding

De Hollandsche Patent Metaalindustrie (Hopmi) was een bedrijf met een op verschillende vlakken opmerkelijke geschiedenis: Hopmi maakte als onderdelenleverancier voor de rijwielbranche interessante producten, en de ontwikkeling van de onderneming zelf toonde in ruim veertig jaar tijd vele boeiende facetten.

Hopmi klokslot

opvouwbaar Hopmi-stuur
Bij het opvouwbare Hopmi-stuur konden de twee stuurhelften naar beneden worden omgeklapt. Daarmee nam de fiets bij het stallen minder ruimte in beslag. Let op de ingewikkelde constructie van de remstangen!
Bron: De Katholieke Illustratie, 27 september 1923

De oprichters: familie De Vries

De geschiedenis van de Utrechtse rijwielslotenfabriek Hopmi begint met de technicus Klaas de Vries Cz. uit Zaandam. Hij vestigde zich in 1911 met zijn vrouw en zijn vier zonen en twee dochters in Utrecht. De komende vijf jaar schreef hij drie verhuizingen en twee faillissementen op zijn naam. Het eerste faillissement was in 1912, waarbij ook zijn oudste zoon Anthonie Hendrik betrokken was, het tweede eind 1916. Om welke activiteiten het daarbij ging is niet bekend. Voor De Vries was dat hoe dan ook geen reden om stil te gaan zitten. Hij had al in juni 1916 een octrooiaanvraag voor een rijwielslot in de vorm van een cijferslot ingediend, en in 1917 was de ontwikkeling daarvan afgerond. Toen werd in het woonhuis van de familie De Vries, een groot hoekpand aan de Biltstraat 150, de Hollandsche Patent Metaalindustrie opgericht. Eigenaar was volgens de adresboeken de 26-jarige tweede zoon van Klaas, Cornelis de Vries. Dit had ongetwijfeld met de faillietverklaring van vader Klaas uit 1916 te maken.

     Het rijwielslot van Klaas de Vries werd als zogenaamd klokslot verkocht. Het bestond uit een U-vormige beugel met aan de uiteinden twee klokvormige combinatiesloten en daartussen een schoot. Het linker combinatieslot had twee wijzers en twaalf standen, het rechterslot had maar één wijzer. In totaal had het klokslot daarmee 12^3 = 1728 permutaties (mogelijke combinaties) - duidelijk meer dan de 1000 permutaties van veel andere combinatiesloten. Het klokslot werd op de staande achtervork van een fiets gemonteerd.

     De Vries had met zijn slot veel succes. Het was een van de eerste deugdelijke rijwielsloten die in Nederland verkocht werden. Bovendien was er aan het einde van de eerste wereldoorlog extra behoefte aan een fietsslot: vanwege de bandenschaarste werd het stelen van een fiets alleen al vanwege de banden lonend. Zo duurde het niet lang voordat veel fietsenmakers en ook enkele rijwielfabrikanten zoals b.v. Burgers al hun verkochte fietsen van een klokslot voorzagen.

     In de eerste jaren van haar bestaan was de Hollandsche Patent Metaalindustrie volop in beweging. Al één jaar na de oprichting werd het bedrijf verplaatst naar een vrijgekomen bedrijfsgebouw aan de Wolvenstraat 6-8. Naast de rijwielsloten werden in de jaren twintig ook andere fietsonderdelen geproduceerd, zoals bagagedragers, zadels en het opvouwbare Hopmi-stuur. Bij dit stuur konden de rechter en linker helft naar beneden worden omgeklapt, zodat de fiets makkelijker te stallen en te vervoeren was. Deze uitvinding van Klaas de Vries uit 1923 was in feite alleen een verbetering van eerdere, vergelijkbare systemen. Grote aantallen zijn van dit stuur waarschijnlijk niet geproduceerd; er is geen bewaard gebleven exemplaar bekend. In 1925 schreef De Vries een octrooi voor een bagagedrager met klapstandaard op zijn naam, zoals deze ook tegenwoordig nog gemaakt wordt. Ook hierbij ging het alleen om een verbetering van bestaande bagagedragers met standaard.

     Terug naar 1921. Toen verhuisde de Hollandsche Patent Metaalindustrie opnieuw, dit keer naar een fabrieksgebouw aan de Jan Meijenstraat 50-52 midden in de Utrechtse volksbuurt Wijk C. In dit pand was daarvóór de stoomgrofsmederij P.H. Hörmann gevestigd, een bedrijf dat grote metaalconstructies bouwde en nu naar de rand van de stad verhuisd was. Enkele maanden later verhuisde ook de derde zoon van De Vries, Herman, naar het fabrieksgebouw aan de Jan Meijenstraat, en drie jaar later een van zijn dochters met schoonzoon. Uit de oude adresboeken blijkt herhaaldelijk, dat min of meer de hele familie De Vries bij het bedrijf betrokken was.

Jan Meijenstraat 50-52

Firma P.H. Hörmann in de Jan Meijenstraat 50-52, hoek Oranjestraat (1913). Dit zou
later de vestiging van de Hopmi worden. De panden bestonden uit kantoren en
bedrijfswoningen met daarachter een fabriekshal. (Foto: Volksbuurtmuseum Wijk C)

Intensieve reclame en goede kwaliteit bezorgden de Hollandsche Patent Metaalindustrie begin jaren twintig een goede naam. Dat blijkt ook uit het feit dat met de Groninger Rijwielenfabriek Fongers een vooraanstaand bedrijf als generaal-vertegenwoordiger voor Nederland voor de kloksloten gevonden werd. Daarnaast exporteerde men naar diverse landen. In deze tijd duikt overigens ook voor het eerst de afkorting Hopmi voor Hollandsche Patent Metaalindustrie op.

telefoonslot

Naast het klokslot, dat wederverkopers niet onder de vastgestelde consumentenprijs van f 5,25 mochten verkopen, verkocht de Hopmi ook het zogenaamde telefoonslot, dat al voor f 3,- over de toonbank ging. Dit combinatieslot met 10^3 = 1000 permutaties was een uitvinding van een concurrent van de Hopmi, de NV Plaatmetaalindustrie Van Mouwerik & Bal uit Zeist. Het moest een verbetering zijn ten opzichte van het klokslot, omdat het telefoonslot niet door derden op gevoel geopend kon worden. Het octrooischrift hiervoor werd op 13 maart 1922 ingediend, en op 1 april 1922 werd de Telephone Lock Company in Zeist als handelsbedrijf opgericht. Vennoten waren Pieter van Mouwerik en Kees Bal, en als gemachtigde staat in de akte: Anthonie Hendrik de Vries, de oudste zoon van Klaas de Vries. Uit de archiefgegevens is niet op te maken wat voor relatie de Hopmi en Van Mouwerik & Bal hadden. Vast staat dat beide bedrijven identieke telefoonsloten verkochten, alleen waren deze bij Van Mouwerik & Bal veel duurder, zoals uit de hier afgebeelde oude advertenties blijkt. Beide bedrijven waarschuwden daarbij voor namaak.

telefoonslot

Telefoonslot: links van Hopmi, rechts van Telephone Lock Cy. (ca. 1923)

Noemenswaardig is nog een octrooi van Van Mouwerik & Bal uit begin 1923. Het betreft een combinatieslot met ringvormige schoot. Voor zover bekend is dit het op één na oudste Nederlandse octrooi op een ringslot, dat daadwerkelijk in productie ging. Ringsloten zouden later in de jaren dertig het meest gangbare type rijwielslot worden (al dan niet met sleutel).

ringslot van Van Mouwerik & Bal

"Telephone" ringslot van Van Mouwerik & Bal

In januari 1924 werd de Hollandsche Patent Metaalindustrie omgezet in de N.V. Metaal Industrie "Het Klokslot" met vestigingen aan de Jan Meijenstraat 50/52 en de Oranjestraat 17. Directeuren waren Klaas en Cornelis de Vries, de commissarissen waren ondermeer C.S. van Dobben de Bruyn, Robert van Woelderen en Willem van Laar. Het is te vermoeden dat de familie De Vries geld nodig had om de zaak draaiende te houden of uit te breiden, en dat de commissarissen tevens geldschieters waren.

Wat er precies speelde is niet duidelijk, vast staat dat de jonge NV negen maanden later door de rechtbank failliet verklaard werd. Maar dat was noch voor de Hopmi noch voor de werkzaamheden van de familie De Vries het einde. Een half jaar na het faillissement, in april 1925, maakte het bedrijf een doorstart onder de naam Slotenfabriek Hopmi, en in 1929 werd het weer in een NV omgezet. Directeur was Willem van Laar, terwijl Van Woelderen en Van Dobben de Bruyn de functie van commissaris vervulden. De naam De Vries komt in de akte uit 1925 niet meer voor. Van Laar dreef samen met zijn broer een handel in ijzerwaren aan de Catharijnesingel en zou de Hopmi de komende twintig jaar in handen hebben. De dagelijkse leiding van het bedrijf liet hij echter altijd aan anderen over. Vermoedelijk ging de deelneming van Van Laar in de Hopmi terug op een al langer bestaande zakelijke relatie - de twee bedrijven behoorden immers tot dezelfde bedrijfstak.

De eerste jaren bleef de familie De Vries nog bij de Hopmi actief. In 1926 ging Klaas de Vries zelfs nog met zijn zonen Cornelis en Klaas jr. (die in de adresboeken respectievelijk als "fabrikant" en "monteur slotenfabriek" staan vermeld) in de Jan Meijenstraat 50 wonen, om enkele maanden later alweer te vertrekken. Als laatste vertrok de schoonzoon van De Vries in 1927 uit de Jan Meijenstraat.

Uit de archiefstukken blijkt nog, dat Anthonie Hendrik de Vries in 1931 directeur werd van de Telephone Lock Company in Zeist en zijn vader Klaas in 1935 op 72-jarige leeftijd de functie van commissaris van dat bedrijf mocht bekleden. Uit al dit komt Hopmi-oprichter Klaas de Vries als een zeer ondernemende technicus naar voren, die gezien de herhaaldelijke faillissementen zakelijk niet zeer succesvol was.

Hopmi:
1930 - 1945

Hopmi:
1945 - 1973

Last update: 04-12-03